تئوری های نوین علوم انسانی از نظر تا عمل

شبکه تلویزیونی الجزیره در برنامه حصاد الیوم خود و به شیوه پایگاه اینترنتی ویکی لیکس، با انتشار 1600 سند محرمانه مربوط به جلسات مذاکرات اسرائیلی-فلسطینی و برگزاری چند برنامه توضیحی و تحلیلی- تبلیغاتی؛ موج تازه ای از مواضع و عکس العمل ها در منطقه خاورمیانه به ویژه در صحنه فلسطین به وجود آورد. این موج؛ محیط تنش آلود میان دولت خودگردان و فتح از یک سو و حماس و دیگر گروه های مقاومت از سوی دیگر را متشنج تر ساخته و باعث شد جنگ روانی و سیل اتهامات متقابل علیه یکدیگر تشدید شود.
افشاگری الجزیره عمدتا در رابطه با روابط و سیاست کشورهای عربی با آمریکا و رژیم صهیونیستی بود. نقطه آغاز این موج افشاسازی با تمرکز بر روند سازش و مذاکرات صلح فلسطینی- اسرائیلی و به طور مشخص روی شخص صائب عریقات مذاکره کننده اصلی تشکیلات خودگردان و اسناد محرمانه دیدارهای وی با جورج میچل فرستاده ویژه آمریکا در خاورمیانه و تزیپی لیونی رهبر حزب کادیمای رژیم صهیونیستی است.
این اسناد در رابطه با مذاکرات محرمانه درمورد مسائل اساسی مثل قدس، بازگشت آوارگان، هماهنگی امنیتی بین خودگردان و رژیم صهیونیستی، جنگ غزه، گزارش گلدستون و گفتگو در مورد تعیین مرزها، شامل 130 صورتجلسه سری- 270 نمه الکترونیکی داخلی بین اعضای هیئت مذاکره کننده فلسطینی و 64 پیش نویس توافق بین فلسطینی ها و اسرائیل و بیش از 50 نقشه به زبان انگلیسی است.
محتوای اسناد:
بخشی از اسناد منتشره توسط الجزیره به شرح ذیل می باشد:
- قدس:
اسناد نشان می دهد مذاکره کنندگان فلسطینی نه تنها در مورد موافقت با ابقای شهرک های صهیونیست نشین در اطراف شهر قدس (البته به جز شهرک واقع در کوه ابوغنیم) اعلام آمادگی کرده اند بلکه همچنین برای چشم پوشی از بخشهای محله های عربی قدس شرقی نیز اعلام آمادگی کرده اند. در این مورد احمد قریع مذاکره کننده فلسطینی می گوید این اولین بار در تاریخ مذاکرات است که چنین پیشنهادهایی را مطرح می کنیم و این چیزی است که ما در مذاکرات کمپ دیوید 2000 از اعطای آن خودداری کرده بودیم.
از همه بدتر، انعطافی است که طرف فلسطینی در مورد مالکیت و اداره حرم شریف قدس نشان داده است. عریقات در 21 اکتبر 2009 در واشنگتن به دیوید هیل معاون جورج میشل فرستاده ویژه آمریکا در خاورمیانه گفت حتی در مورد بخش قدیمی شهر قدس، البته به جز مسجد الاقصی می توانید به توافق برسید ولی در مورد مسجد الاقصی به مواضع اشخاصی مبدع و مبتکر مانند من نیاز دارید.
عریقات با پیشنهاد ایجاد کمیته یا هیاتی جهت اداره حرم شریف قدس، انعطاف بی سابقه ای را در مورد این مسجد شریف نشان داده و این بدان معنا است که مسجد الاقصی دیگر جزء خط قرمز فلسطین به شمار نمی رود.
عریقات در 30 ژوئن 2008 به لیونی وزیر خارجه اسرائیل می گوید: ما پیشنهاد دادیم بزرگترین قدس (اورشلیم) در تاریخ را به شما بدهیم. اما در مورد تعریف قدس باید سخن بگوییم. (لازم به یاد آوری است که به موجب اسناد و قطعنامه های بین المللی، قدس شرقی و مسجد الاقصی جزء اماکنی است که در سال 1967 بطور غیر قانونی توسط اسرائیلی ها اشغال شده است. نخستین بار که طرفین فلسطینی و اسرائیل در مورد قدس به مذاکره پرداختند در جریان مذاکرات کمپ دیوید دوم در سال 2000 بود که اتفاقا مذاکرات کمپ دیوید، به خاطر اختلاف طرفین بر سر موضوع قدس به شکست انجامید. در آن زمان عرفات حاضر به کوتاه آمدن در موضوع نحوه اداره حرم شریف نشد و لذا مذاکرات به شکست کشید).
- مبادله اراضی:
لیونی وزیر خارجه وقت اسرائیل دیدگاه خود در مورد پیشنهاد احمد قریع برای الحاق شهرک های صهیونیست نشین موجود در قدس شرقی به خاک اسرائیل را بطور روشن توضیح می دهد. او می گوید وقتی ما تصمیم به الحاق این شهرکها گرفتیم به طرف فلسطینی توضیح دادیم که در مقابل این امر هیچ بخشی از اراضی اسرائیل به آنها داده نخواهد شد.
- بازگشت آوارگان:
محمود عباس پیشنهاد بازگشت سالانه ده هزار آواره فلسطینی در مودت زمانی ده ساله را به اولمرت نخست وزیر وقت رژیم صهیونیستی ارائه کرده، اما وی پس از مدتی با بازگشت سالانه تنها هزار آواره فلسطینی در طی 5 سال موافقت می کند.
صاحب عریقات در خلال یکی از دیدارها با لیونی وزیر خارجه وقت اسرائیل توافق المرت با بازگشت سالانه 1000 فلسطینی را یادآور می شود، اما لیونی تاکید می کند آن پیشنهاد، موضع شخصی المرت بوده و در اسرائیل کسی نمی تواند حق بازگشت آوراگان فلسطینی را مطرح یا از آن حمایت کند، نه نخست وزیر و نه مجلس.
در یکی از اسناد، صائق عریقات به طرف اسرائیلی می گوید تشکیل کشور مستقل فلسطین مشکل 5 میلیون آواره فلسطینی را حل می کند و این به معنی این نیست که از حجم سرزمین اسرائیلکاسته شود، بلکه آوراگان در غزه و کرانه اسکان داده خواهند شد.
صائب عریقات در یکی از دیدارها به طرف اسرائیلی می گوید فلسطینی ها می دانند که 5 میلیون آواره به کشور باز نمی گردند. بنابر این کشور مستقل فلسطین می تواند تعداد اندک آوراگان فلسطینی را در خود جای دهد.
- شهرک های صهیونیست نشین:
این اسناد از آمادگی خودگردان برای چشم پوشی از محله شیخ جراح در قدس پرده برداشته و نشان می دهد توافق بر سر مبادله زمین بین خودگردانی و اسرائیل به میزان یک پنجاه به سود اسرائیل بوده است.
احمد قریع رئیس وقت تیم فلسطینی مذاکره کننده به رایس وزیر خارجه وقت آمریکا ابلاغ کرده است که تشکیلات فتح در مورد تمامی شهرک های صهیونیست نشین قدس به استثنای جبل ابوغنیم امتیاز داده است.
- جنگ غزه:
این اسناد از آگاهی قبلی محمود عباس رئیس خودگردانی در سال 2008 از حمله اسرائیل به نواز غزه در جریان جنگ 22 روزه و نیز اقدام عباس برای تحریک اسرائیل جهت تشدید محاصره غزه خبر می دهد.
اسناد نشان می دهد تشکیلات فتح به خاطر تمایلش به از سرگیری مذاکرات با اسرائیل، پیگیری گزارش گلدستون در مورد جنگ 22 روزه غزه در شورای حقوق بشر سازمان ملل در ژنو را در تاریخ دوم اکتبر 2009 به تعویق انداخت. (قابل ذکر است اقدام ابومازن در تعویق بررسی گزارش گلدستون موجی از اعترضات را در داخل فلسطین و جهان عرب برانگیخت)
بررسی اسناد نشان می دهد فتح از واکنش سران عرب نسبت به به تعویق انداختن بررسی گزارش گلدستون شوکه شده است. عریقات در بیست اکتبر 2009 به کلینتون وزیر خارجه آمریکا می گوید: لیبرمن وزیر خارجه اسرائیل نوار مذاکرات فلسطینی و اسرائیل را لو داده است. (محمود عباس در این نوار از اسرائیل خواسته بود که جنگ غزه را با شدت و تا رسیدن به نتیجه نهایی یعنی نابودی کامل حماس ادامه دهد).
- شناسایی ماهیت یهودی دولت اسرائیل:
در این اسناد آمده است مذاکره کنندگان فلسطینی برخلاف اظهارات آشکار خود، ماهیت یهودی دولت اسرائیل را پذیرفته اند. مذاکره کنندگان فلسطینی در جریان مذاکرات سیزده نوامبر 2007 به طرف اسرائیلی گفته اند ما هرگز حق اسرائیل در شناساندن خود را انکار نکردیم. ولی ما نمی خواهیم این مسئله را به صورت علنی اعلام کنیم.

بررسی موردی جایگاه دیپلماسی هوشمند

آمریکا:

در این کشور دیپلماسی عمومی نقش عمده ای را در مقابله با فاشیسم و کمونیسم بر عهده داشت. بعد از فروپاشی شوروی، دچار فراموشی شد و اکنون پس از 11 سپتامبر مجددا با هدف جلوگیری از تنفر فعال شده است. سازمان ها و نهادهای فعال این حوزه شامل بخش های رسانه ای و ارتباطی و دستگاه هایی که به تبادل کالای فرهنگی و برقراری ارتباطات میان فرهنگی می پردازند است. از جمله بسترهای مورد استفاده ایالات متحده در حوزه دیپلماسی عمومی می توان به موارد زیر اشاره کرد

مبادلات علمی، مبادله محصولات فرهنگی، مبادله شهروند، فعالیت های رسانه ای و خبری، کمک های بشر دوستانه در فجایع انسانی، کمک به توسعه اقتصادی و رفاه عمومی، تلاش برای ارتقاء سلامت و بهداشت عمومی، رابطه نظامیان ایالات متحده با مردم محل ماموریت، مداخلات نظامی انسان دوستانه، کمک به اقلیت های موجود در جوامع خارجی، تلاش برای ارتقاء آموزشی و اجتماعی زنان، استفاده از ورزش به عنوان بستری برای تعاملات فرهنگی مستقیم و...

اتحادیه اروپا:

این اتحادیه در زمینه دیپلماسی عمومی شکست خورده است. زیرا کسی مفهوم حرف های این اتحادیه را متوجه نمی شود. همه پرسی تصویب قانون اساسی اروپا از جمله تلاش ها جهت فعالیت در این حوزه است.

اسرائیل:

دشوارترین کشور در امر اجرای دیپلماسی عمومی است. از طرفی مسئله یهودستیزی و از سویی منازعات با اعراب از سال 1967 تصویر رژیم متجاوز را در اذهان شکل داده است. از سال 2000 این روند شدت گرفته و با 4 چالش اصلی روبرو ساخته است: 1- به رسمیت نشناختن اسرائیل و موجودیت آن توسط بسیاری کشورها و نهادها 2- عدم فهم افکار عمومی دنیا از مفاهیم اشغالگری صهیونیست ها 3- تصویر نامناسب در سازمان ملل و قطعنامه ها 4- عدم محبوبیت در نظرسنجی های جهانی

دلایل عدم موفقیت در دیپلماسی عمومی: 1- نبود یک رهبری هماهنگ کننده 2- نبود راهبرد و برنامه مشخص 3- عدم اختصاص منابع کافی.

فعالیت های دیپلماسی عمومی(Hasbara): 1- توریسم (ترویج فساد) 2- تبادل هنرمندان، فروش میراث هنری یهودیان 3- تبادلات آموزشی که شامل الف)تاثیرگذاری بر افکار عمومی و بازاریابی ب)تاثیرگذاری بر رهبران کشورهای محل تحصیل ج) تاثیرگذاری بر رهبران آینده کشور محل تحصیل می شود.

انگلستان:

تصور مردم جهان متفاوت با تلاش آن هاست. از جمله اهداف انگلستان از دیپلماسی عمومی(ص53) ترویج تصویری از بریتانیا به عنوان یک کشور مدرن، حامی توسعه اقتصادی و سیاسی در سراسر جهان، تولید کننده کالاهای با کیفیت و پذیرای افراد خارجی است. از سال 2002 تصمیم به منسجم کردن و هدفمند کردن فعالیت های دیپلماسی عمومی خود گرفت. در این راستا کمیته راهبردی دیپلماسی عمومی تشکیل گردید که وظایف آن عبارتند از: 1-تدوین راهبرد بریتانیا در دیپلماسی عمومی 2-بازبینی و ارزیابی نتایج فعالیت های دیپلماسی عمومی 3-ارائه توصیه هایی به دولت در زمینه تخصیص منابع

از جمله فعالیت های صورت گرفته انگلستان در این زمینه می توان به شبکه BBC در حوزه رسانه ای و به تشکل نهادهایی چون شورای بریتانیا (آژانس روابط عمومی و آموزشی انگلستان) که در 110 کشور برنامه های آموزشی و فرهنگی با بودجه 250 میلیون پوند در سال دارد اشاره نمود.

چین:

غذا، خط، طب سوزنی، طب گیاهی، سینما، مد لباس، موسیقی پاپ، دانشجویان خارجی و حمایت از برنامه های فرهنگی کشورها به ویژه در آفریقا از جمله عملکردهای دیپلماسی عمومی چین است. کمک های مالی چین به بیش از 1.1 میلیارد دلار رسیده است. موسسه کنفوسیوس نهاد متصدی هدایت کننده فعالیت های دیپلماسی فرهنگی چین است.

روسیه:

بعد از انقلاب های مخملین و غرب گرا متوجه دیپلماسی عمومی شد. از دست رفتن قدرت و فروپاشی شوروی باعث شد تا ابتدا به ترمیم هویت خود بپردازد. تاسیس Russia Today، تورهای روزنامه نگاران خارجی و مرکز همکاری های بین المللی علمی-فرهنگی روسیه که 80 سال است فعال است از جمله فعالیت ها در این حوزه است.

ژاپن:

کسب وجهه در قالب تولید محصول ارزشمند و مطلوب جلوه دادن کالاهای ساخت این کشور و همچنین عرضه فرهنگ عامه پسند از جمله جایگاه های ژاپن در دیپلماسی عمومی است. وزارت خارجه اداره امور فرهنگی را بر عهده دارد که در زمینه تبادل افکار، بخش فعالیت های فرهنگی چند جانبه و بخش برنامه ریزی دیپلماسی عمومی فعال است. از جمله وظایف این وزارت خانه: هماهنگی با اداره امور فرهنگی، طراحی سیاست های دیپلماتیک مرتبط با مبادلات فرهنگی بین المللی، مدیریت روابط دیپلماتیک در معاهده های دو جانبه فرهنگی، برنامه ریزی و هماهنگی کلیه رویدادهای فرهنگی که فرهنگ و ارزش های ملی ژاپن را به ملت های خارجی معرفی کنند و...

بنیاد ژاپن (1972) نهاد دیپلماسی عمومی: تبادلات فرهنگی و هنری، آموزش زبان ژاپنی و مطالعات ژاپن شناسی و تبادل نخبگان این حوزه از جمله وظایف این بنیاد است.

کانادا:

اهمیت بسیار زیادی به عنوان ستون سوم سیاست خارجی دارد. در واقع برابر با رشد اقتصادی و امنیت و صلح بین الملل برای کانادا اهمیت دارد. اما در عمل بودجه کمی به آن اختصاص داده می شود.

بررسی موردی جایگاه دیپلماسی:

آمریکا:

در این کشور دیپلماسی عمومی نقش عمده ای را در مقابله با فاشیسم و کمونیسم بر عهده داشت. بعد از فروپاشی شوروی، دچار فراموشی شد و اکنون پس از 11 سپتامبر مجددا با هدف جلوگیری از تنفر فعال شده است. سازمان ها و نهادهای فعال این حوزه شامل بخش های رسانه ای و ارتباطی و دستگاه هایی که به تبادل کالای فرهنگی و برقراری ارتباطات میان فرهنگی می پردازند است. از جمله بسترهای مورد استفاده ایالات متحده در حوزه دیپلماسی عمومی می توان به موارد زیر اشاره کرد: (ص42)

مبادلات علمی، مبادله محصولات فرهنگی، مبادله شهروند، فعالیت های رسانه ای و خبری، کمک های بشر دوستانه در فجایع انسانی، کمک به توسعه اقتصادی و رفاه عمومی، تلاش برای ارتقاء سلامت و بهداشت عمومی، رابطه نظامیان ایالات متحده با مردم محل ماموریت، مداخلات نظامی انسان دوستانه، کمک به اقلیت های موجود در جوامع خارجی، تلاش برای ارتقاء آموزشی و اجتماعی زنان، استفاده از ورزش به عنوان بستری برای تعاملات فرهنگی مستقیم و...

اتحادیه اروپا:

این اتحادیه در زمینه دیپلماسی عمومی شکست خورده است. زیرا کسی مفهوم حرف های این اتحادیه را متوجه نمی شود. همه پرسی تصویب قانون اساسی اروپا از جمله تلاش ها جهت فعالیت در این حوزه است.

اسرائیل:

دشوارترین کشور در امر اجرای دیپلماسی عمومی است. از طرفی مسئله یهودستیزی و از سویی منازعات با اعراب از سال 1967 تصویر رژیم متجاوز را در اذهان شکل داده است. از سال 2000 این روند شدت گرفته و با 4 چالش اصلی روبرو ساخته است: 1- به رسمیت نشناختن اسرائیل و موجودیت آن توسط بسیاری کشورها و نهادها 2- عدم فهم افکار عمومی دنیا از مفاهیم اشغالگری صهیونیست ها 3- تصویر نامناسب در سازمان ملل و قطعنامه ها 4- عدم محبوبیت در نظرسنجی های جهانی

دلایل عدم موفقیت در دیپلماسی عمومی: 1- نبود یک رهبری هماهنگ کننده 2- نبود راهبرد و برنامه مشخص 3- عدم اختصاص منابع کافی.

فعالیت های دیپلماسی عمومی(Hasbara): 1- توریسم (ترویج فساد) 2- تبادل هنرمندان، فروش میراث هنری یهودیان 3- تبادلات آموزشی که شامل الف)تاثیرگذاری بر افکار عمومی و بازاریابی ب)تاثیرگذاری بر رهبران کشورهای محل تحصیل ج) تاثیرگذاری بر رهبران آینده کشور محل تحصیل می شود.

نقل از وبلاگ حتما با ذکر منبع همراه باشد. (بی زحمت)

محمد جواد رمضانی

ضرورت و گسترده مفهومی قدرت هوشمند

به طور خلاصه دنیا هوشمندتر شده و نیاز فراوانی به فهم و کاربرد خلاقانه قدرت و بهره گیری از شیوه هایی وجود دارد که مناسب دوران کنونی باشد و مزیت های ابزارهای مختلف قدرت دولت را در هم آمیزد. ج.نای به عنوان ضرورت پرداخت به قدرت هوشمند سیاست های هوشمندانه چین را در مواجهه با آفریقا و اروپا را برخلاف آمریکا موثر می داند و عامل پیشرفت این ملت را در سیاست های هوشمندانه گذار از صنعتی به فراصنعتی و با حفظ معیارهای قدرت سخت و نرم می داند.

به عنوان نکته مهم باید متذکر شد که شاخصه ها وابزارهای گفته شده تا کنون همگی سرمایه های قدرت هستند نه منابع قدرت. هنگامی به منابع قدرت تبدیل می شوند که بتوانند در فرایندی این قابلیت را پیدا کنند که منجر به تغییر رفتار مطلوب طرف مقابل شوند. مثلا اقتصاد هم منبعی برای استخراج منابع قدرت نرم است و هم قدرت سخت. اگر جهت مرعوب کردن دیگران و تاثیرگذاری بر نظام اقتصادی استفاده شود منبعی سخت است و هنگامی که توان اقتصادی کشور دیگر به عنوان زمینه ای برای فرصت های اقتصادی و سرمایه گذاری تلقی شود اینجا از قدرت نرم اقتصادی بهره برده شده است. تعریف قدرت هوشمند نیز از دیدگاه نای توانایی ترکیب قدرت نرم وقدرت سخت است.

مولفه های هوشمندی:

-          هوشیاری نسبت به محیط: توانایی درک محیط در حال تغییر و سرمایه گذاری بر روندهای موجود در آن.(نای 2006)

-          هدفی که می خواهیم برآن اعمال قدرت کنیم. (ویلسون 2008)

-          خودشناسی و درک اهداف و ظرفیت های خود. (ویلسون 2008)

-          زمینه منطقه ای یا جهانی وسیع تر که در آن اقدام صورت گیرد. (ویلسون 2008)

-          ابزارهای مورد استفاده و نیز چگونگی زمان کاربرد آن ها به شکل جداگانه یا همراه با هم(ویلسون 2008)

-          مسیریابی از وضع موجود تا رسیدن به وضع مطلوب همراه با پیشبینی تغییرات محیطی، درون سیستمی، هدف و...

-          سرعت واکنش با توجه به سرعت تغییرات محیط و وابستگی راهبردهای اتخاذ شده به زمان لازمه مدیریت هوشمند سرعت واکنش به رویدادها وعکس العمل ها در قبال چالش ها و فرصت های جدید

-          انعطاف پذیری. توان ایجاد تغییرات درون سیستمی متناسب با تحول شرایط بیرونی برای ایجاد کارآیی مناسب برای دسترسی به اهداف و شرایط مطلوب.

-          تناسب اهداف و سرمایه های قدرت.

-          ترکیب مناسب سرمایه های قدرت.

-          توانایی یادگیری/رشد برای تسریع در واکنش به تغییرات.

محمد جواد رمضانی

قدرت سخت:

توانایی تغییر رفتار دیگران به گونه ای که مطلوب ما باشد از طریق اجبار و تهدید. هدف از این قدرت تحقیق این موارد است: 1- اجبار: به گونه ای که گزینه ای برای انتخاب دیگر نداشته باشد. 2- تهدید: برای تغییر در گزینه های مورد انتخاب دیگران 3- ترس: وقتی پیامدهای مربوط به انتخاب هر گزینه شرح می شود 4-طمع: مدیریت نیازها و خواسته های طرف مقابل

برای اعمال قدرت سخت نیاز به ابزارها و مهارت هایی است که بتوان از سرمایه های قدرت، منابع قدرت سخت را استخراج نمود. 1- ظرفیت های سازمانی: توانایی مدیریت ساختارها و نظام پاداش های یک سازمان برای شکل دهی و اجرای یک راهبرد است. 2- مهارت های سیاسی که امکان تعامل با کنشگران خارج از حلقه های هوادار را فراهم می کند. قدرت سخت تنها عملیات نظامی نیست، استفاده از عملیات روانی، کنش های دیپلماتیک، سرمایه های اجتماعی،پیمان های بین المللی و برتری های فرهنگی نیز از جمله این موارد است.

سه شاخصه اصلی قدرت سخت: 1-تمرکز گرایی در حکومت: دیکتاتوری و انحصار منابع قدرت در دست حاکم

2-درون گرایی: اولویت گسترش جغرافیایی مرزها به گسترش دامنه نفوذ

3- ضعف جریان های اطلاعاتی: اتکا به اطلاعات ناشی از دستگاه های تبلیغاتی وابسته به قدرت

قدرت نرم:

توانایی جذب بدون اجبار مردم به طرف خود جهت کسب مشروعیت است. که هدف از آن مدیریت منابع قدرت است با تحقق موارد زیر: 1- احساس منافع مشترک: پایدارترین نوع قدرت نرم 2- احساس ارزش های مشترک: تاکید بر عدم تخطی از بعضی ارزشهای تعریف شده 3- جایگاه گروهی: به عضویت گروه درآوردن و وادارکردن به انجام هنجارهای گروه. 4- الگوبرداری: خود را مظهر انگاره های خوب تلقی کنیم و دیگران را وادار به تقلید نماییم.

مهارت های لازم برای تولید منابع قدرت نرم: 1- ساخت چشم انداز: که باید برای حلقه های متعددی از پیروان نزدیک و یا ذینفع دارای جذابیت باشد. چشم انداز باید تعادلی بین واقعیت ها و خطرات و همچنین بین اهداف و ارزش ها و امکانات موجود باشد. 2- مهارت برقراری ارتباط 3- مهارت های سازمانی 4- هوشیاری عاطفی به معنای تسلط بر نفس، نظم و ظرفیت فکری برای هدایت احساسات

سه شاخصه اصلی قدرت نرم: 1- تحول تکنولوژی و ابزارهای تخریب: حجم زیاد کشته ها وآسیب های اجتماعی و توقع در رشد حوزه های بهداشت و آموزش و... به جای نظامی

2- دموکراتیزه شدن حکومت ها: تغییر در دسترسی به منابع قدرت و شیوه مدریت آنها

3- انقلاب فناوری های اطلاعات و ارتباطات: استفاده از رسانه ها جهت تاثیر برافکار عمومی

نقد و بررسي حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي

چکيده:

حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي به عنوان يکي از سازمان هاي فرهنگي مطرح در سطح کشور است که به طور خاص به منظور حمايت از هنرمندان و توليدات هنري، پس از انقلاب اسلامي شکل گرفته است. اين سازمان دوره هاي مديريتي چهارگانه اي را از بدو پيدايش پشت سر گذاشته تا به مرحله کنوني رسيده است. نظير بسياري سازمان هاي فرهنگي، حوزه هنري نيز با چالش هاي متعددي مواجه مي باشد که عموما تحت تاثير فضاي عمومي کشور است. در اين مقاله سعي کرده ايم تا حد ممکن مشکلات اين سازمان را مطرح و راه حل هاي مناسب در هر مورد را با توجه به نظرات مديران و کارشناسان و مدل هاي توسعه اي بخش فرهنگ ارائه دهيم. از جمله مهمترين اين مسائل دخالت مستقيم نهاد سياسي در بخش فرهنگ است که متوجه تقريبا همه سازمان هاي فرهنگي کشور مي باشد، علاوه بر آن مشکلات اقتصادي بخش هنر، عدم کارآيي نيروي انساني شاغل در بخش فرهنگ، مديريت هاي سياسي حاکم بر حوزه فرهنگ از جمله مسائل و چالش هاي سازمان هاي فرهنگي کشور به ويژه حوزه هنري است که مفصلا بدان اشاره شده است

کلمات کليدي:

حوزه هنري، سازمان تبليغات، سياست گذاري، نقد،

Hoze Honari, Sazman-e tabliqat, policy making, criticism,

مقدمه:

فلسفه وجودي حوزه هنري در بدو پيروزي انقلاب اسلامي بوجود آوردن نهادي بوده است که درآن، شرايط لازم براي تربيت و پرورش نسل تازه اي از هنرمندان متعهد به ارزش هاي اسلامي و انقلابي فراهم گردد و با خلق آثار هنري نمونه در عرصه هنر ديني، زمينه اي براي جلب توجه تمامي هنرمندان کشور براي ورود در اين عرصه مقدس فراهم گردد، تا از رهگذر بهره گيري از ظرفيت هاي انواع هنرها، روح و محتواي اسلام انقلابي به نسل هاي بعدي منتقل شود، بايد اذعان نمود علي رغم تماي تلاش هاي انجام گرفته در حوزه هنري و ساير سازمان ها و نهادهاي فرهنگي کشور آنچه از ارزيابي وضع موجودعمومي ، جامعه ايران ، فعاليت هاي صورت گرفته پاسخ گوي نياز فرهنگي جامعه امروز نبوده است. به اين ترتيب نه تنها ادامه حيات چنين نهادهايي ضروري است که با تمهيدات مديريتي و ساز و کارهاي تازه امکاناتي بيشتر، زمينه حضور گسترده تر آنها را فراهم ساخت تا از تجربيات ارزشمند هنرمندان متعهد و متديني که در طول ساليان گذشته با اين نهادها و به ويژه حوزه هنري همکاري کرده اند با کارآمدترين شيوه در اختيار نسل تازه اي از جوانان قرار گيرد.

گسترش و تعميق حضور حوزه هنري و نهادهايي از اين دست در عرصه محصولات فرهنگي و هنري کشور، مستلزم وجود برنامه اي منسجم و بلندمدت است که زيربناي آن داشتن درکي مشترک از مفاهيم کليدي  اهداف و خط مشي هاي لازم براي تحقق اين اهداف است.

مطالب ارائه شده در اين مقاله در چند بخش تقسيم مي شود که معرفي آن براي آشنايي خواننده لازم به نظر مي آيد. در ابتدا تلاش کرده ايم با ارائه مستندات مربوط به حوزه اعم از اهداف، چشم اندازها، جايگاه مطلوب و... خواننده محترم را با ماهيت وجودا اين سازمان بيشتر آشنا گردانيم. در بخش بعدي چالش هاي حوزه هنري که در مصاحبه ها و مطالعه منابع موجود مطرح شده گردآوري کرده ايم و متناسب هر کدام راه کارهاي پيشنهادي را ارائه داده ايم. در بخش سوم نظرات و اظهار نظرهاي برخي کارشناسان راجع به حوزه هنري را جمع آوري کرده ايم و در نهايت نتايج و پيشنهاداتي ارائه داده ايم.

Classic:

Durkheim:

Mechanic solidarity

Organic solidarity

Anomic

Functionalism

Sacred

Profane

Ritual

Collective effervescence

 ---------------------------------------

Post structural Critical theory

Words :

Totality, totalism

1.     Paradigms

2.     Standpoint epistemology

3.     Relativism

4.     Legislators

5.     Interpreters

6.     Textuality

7.     Foundationalism

8.     Identity and difference   p241

9.     Hybridity

10. performativity

--------------------------------------------------

Scientist:

1.     Sandra Hardings

2.     Thomas Kuhn

3.     Zygmunt Bauman

4.     Richard rorty

5.     Baker

6.     Michael mulkay

7.     Cornel West

8.     Judith Butler

9.     Edward said

10. Houston Baker

جوديت باتلر Judith Butler :

جوديت باتلر، فيلسوف معاصر از معدود فيلسوفاني است كه به نقش جنسيت در فرآيند تفكر توجه ويژه داشته است. او معتقد است كه «هيچ دسترسي خاصي به اجسام مقدم بر مفهوم آنها در تفكر و زبان وجود ندارد.» به عبارت بهتر، به‌‌واسطه زبان و انديشه نمي‌توان مواجهه‌اي عيني با اشيا و پديدارهاي مادي را متصور شد.

بر همين منوال، جنسيت را نمي‌توان صرفاً‌ به واقعيات مادي فروكاست. بنابراين، آنچه كه همواره در اين زمينه حائز اهميت است، طبقه‌بندي اجتماعي و متعاقب آن مفهومي است كه از اين مقولات صورت مي‌گيرد. در دهه 1970 و با شكل گيري تفكر مابعدساختارگرايانه و پست مدرن، كه مسئله ساختار يافتن واقعيت و كنش ها را مد نظر قرار داده بودند، كوشش هايي براي تعريف وجه اجرايي و نظريات آستين صورت گرفت. در دهه 1980، جوديت باتلر با بسط نظريه آستين به اين نتيجه رسيد كه هويت ها به اجرا در مي آيند، و اين كه اين هويت ها از طريق "تكرار سبك پردازانه اعمال" سازمان مي يابند. به زعم او، همان طور كه اجرا از طريق تكرار ( در تمرين ها و تكرار نمايش) ساخته مي شود، رفتار هم مي تواند چنين باشد. بحث باتلر در كتاب هايش در كل، پيرامون اين مسئله دور مي زند كه جنسيت و هويت جنسي، در اجرا چگونه به اجرا در مي آيد.

در بحث تحليل هويت و تفاوت باتلر استدلال مي کند که رژيم فرهنگي که در آن زندگي مي کنيم جهت گيري هاي دگر جنس گرا را به عنوان بهنجار ثبت مي کند و سوژه هاي جنسي شده را به بدن هاي جنسي شده (يعني نر و ماده) پيوند مي زند. اين پيوند از آنجا که جزئي از رژيم قدرت/ دانش است، ذاتاً سياسي است. طبق الگوي باتلر، اجرائيت (آنچه مردم انجام مي دهند) براي حفظ چنين نظامي جنسيتي اي مهم است. باتلر مبدل پوشي (مرداني که لباس زنانه مي پوشند) را رويه اجرايي واسازانه اي مي نگرد که سوبژکتيويته هاي بديهي و جفت هاي دوتايي جنسيتي را مسئله دار مي کند. او اين رفتار را همچون فعاليتي مي بيند که از طريق آن افراد مي توانند هويت ها و فضاهاي جنسيتي بديل ايجاد کنند. اين کار به برکت نقش در تفاوت، آن تقابل دوتايي اي را، که قدرت دگر جنس خواه را تحکيم مي کند، مورد استفاده قرار داده، در عين حال واژگون مي کند. (اسميت،1384،380)

کتاب ژان پل سارتر، مترجم: خشايار ديهيمي ناشر: نشر ماهي نوشته جوديت باتلر مي باشد.

کتاب ديگري که در ايران به آن بسيار توجه شده است آشفتگي جنسيتي (1385) (GenderTrouble) مي باشد. ترجمه کتاب با امين قضايي و انتشارات آن نشر مجله شعر مي باشد.

باتلر مي گويد گسست پساساختارگرايانه از سوسور و ساختارهاي هويت مندِ معاوضه در نظريه ي لوي استروس، ادعاي كليت، جهانشموليت و فرض وجود تقابل هاي دوتايي ساختاري را در اين نظريات رد مي كند چرا كه ابهام و گشايش دلالت زباني و فرهنگي را سركوب مي كنند. در نتيجه پسا ساختارگرايي با ترجمان تمامي ارجاعات، به يك جايگزيني بالقوه نامحدود، تفاوت ميان دال و مدلول را به “ تفاو ت"(différance)" زباني نامحدود و موثر مبدل مي كند. (باتلر،1385؛100)

براي مطالعه بيشتر کتاب "تصور فمينيستي" Feminist Imagination در فصل پنجم، محوريت با آثار جوديت باتلر است. در اين فصل از برداشت باتلر از مفهوم تقليد (همراه با مقايسه آثار او با نوشته هاي تئودور آدورنو ، ماکس هورخ مير و ژان پل سارتر درباره يهود ستيزي) تحليلي تبارشناسانه ارائه مي شود.

محمد جواد رمضانی

کرنل وست Cornel Ronaald West :

کرنل وست متولد 2 ژوئن 1953 در اوکلاهاماي آمريکا متولد شد. از جواني در اعتراض هاي براي دفاع از سياهان شرکت مي کرد. او يک روشنفکر مسيحي سکولار و سياهپوست است، استاد دين و مطالعات افريقايي-آمريکايي است دکترايش را در سال 1980 از پرينستون اخذ کرد وي تحت تاثير پراگماتيسم ريچارد رورتي بوده و در همان سال پايان نامه اش با عنوان The Ethical Dimensions of Marxist Thought منتشر کرد. در دانشگاهي معتبر هاروارد، کورنل، وپريينستون تدريس کرده، به معني کامل کلمه روشنفکر حوزهء عمومي است. نه تنها با هنرمندان و سياستمداران مهم سياهپوست رفت و آمد و مشاورت دارد بلکه چهار سال پيش نقش کوتاهي هم در يک فيلم تجاري هاليوودي (ماتريکس ـ بخش سوم) بازي کرد! کتاب او به نام «نژاد اهميت دارد» در قطع جيبي هميشه در ليست پرفروش ها بوده و چهار صدهزار نسخه آن به فروش رفته است. کتاب هاي ديگري در بارهء تاريخچهء پراگماتيسم دارد. کار وست به عنوان سلاح بحث انگيز توصيف شده است که مي کوشد که زبان عمومي و فرهنگي را دگرگون کند و سنت سياسي که حدود شخصي و رفتارهاي دموکراتيک را توسعه دهد.

کتاب اول وست (1982) با نام Prophesy Deliverance است. در اين کتاب وي از يک نظر اجتماعي مسيحيت آمريکايي آفريقايي حمايت مي کند که از مارکسيسم ترسيم شده است. در دهه 1990 وي کارهايش را با طوفاني از تاليفات يا مشارکت در تاليف ادامه داد و از تاليفات دانشگاهي به سمت تاليف براي مخاطبان عمومي ميل کرد مانند کتاب هاي : 

• Black Theology and Marxist Thought (1979)

• Prophesy Deliverance! An Afro-American Revolutionary Christianity (1982)

• Prophetic Fragments (1988)

• The American Evasion of Philosophy: A Genealogy of Pragmatism (1989)

• Breaking Bread: Insurgent Black Intellectual Life (with bell hooks, 1991)

• The Ethical Dimensions of Marxist Thought (1991)

• Beyond Eurocentrism and Multiculturalism (1993)

• With bell hooks(1991)

• Race Matters (1993)

• Jews and Blacks (with Michael Lerner) (1995)

• the Future of the Race (with Henry Louis Gates, Jr., 1996)

• How Black Americans Have Shaped our Century (with Henry Louis Gates, Jr., 2000)

• the Future of American Progressivism (with Roberto Unger, 1998)

• the War Against Parents (with Sylvia Ann Hewlett, 1998) 

• Cornel West: A Critical Reader (George Yancy, editor) (2001)

• Democracy Matters: Winning the Fight Against Imperialism (2004)

• Commentary on The Matrix, Matrix Reloaded and Matrix Revolutions; see The Ultimate Matrix Collection (with Ken Wilber, 2004).

وست ضمن نوشتن درباره هنرها استدلال مي کند که روشنفکران بايد درگير سياست جديد و فرهنگي تفاوت شوند. اين امر با اتحاد آفرينندگان فرهنگي و نظريه پردازان با اقليت هاي محروم شده از قدرت و ايجاد آثاري هنري اي سرو کار دارد که بر مضامين نژاد، جنسيت، تفاوت و قدرت يابي متمرکز اند. بنا به نظر وست، ويژگيهاي مرکزي سياست جديد و فرهنگي تفاوت به دور انداختن امر همگون و يکدست و با نام تنوع، چندگانگي و ناهمگوني طرد امر انتزاعي، کلي و جهان شمول در پرتو امر انضمامي، خاص و ويژه؛ و تاريخ مند، بافت مند و کثرت سازکردن از طريق برجسته کردن امر تصادفي، موقتي، متغير، احتمالي و انتقالي است. (اسميت،1384؛378)

در نظريه اجتماعي پسامدرن و مابعد ساختارگرا نيز امر مشابهي همراه با تلاش هاي متعددي براي مستند ساختن تنوع و خاصگي در جريان بوده است. تغييرات اجتماعي در طول آخرين دهه هاي قرن بيستم، راه را براي تمرکزي مجدد بر هويت و تفاوت به عنوان مولفه هاي کليدي نظريه اجتماعي پسامدرن هموار کرد

محمد جواد رمضانی.

ادوارد سعيد Edward said :

زندگي و آثار ادوارد سعيد

ادوارد سعيد يکي از بزرگترين انديشمندان قرن بيستم بود که ردپايش را در حوزه هاي گوناگون فکر و انديشه (ادبيات، فلسفه، علوم اجتماعي و ...) به جا گذاشته است.

ادوارد وديع سعيد (۱ نوامبر ۱۹۳۵ - ۲۵ سپتامبر ۲۰۰۳)، نظريه‌پرداز ادبي فلسطيني - آمريکايي، منتقد فرهنگي و فعال سياسي فلسطيني است. وي به عنوان يکي از بنيانگذاران نظريهٔ پسااستعماري (به انگليسي: Postcolonial theory) شناخته مي‌شود. در ۱ نوامبر ۱۹۳۵ (ميلادي) در اورشليم (که در آن زمان تحت قيموميت انگليس بود) متولد شد. پدرش يک فلسطيني و مسيحي ثروتمند و تبعهٔ آمريکا بود. وي دانش آموخته دانشگاه پرينستون و دکتراي خود را از دانشگاه هاروارد کسب نمود. ايشان کرسي استادي در دانشگاه کلمبيا را نيز دارا بود. 

فهرست آثار منتشر شده از وي به فارسي:

• شرق‌شناسي، ترجمهٔ عبدالرحيم گواهي، دفتر نشر فرهنگ اسلامي

• فراتر از واپسين آسمان، ترجمهٔ حامد شهيديان، هرمس، (تصاوير از ژان مور)

• نقش روشنفکر، ترجمهٔ حميد عضدانلو، نشر ني

• بي در کجا، خاطرات ادوارد سعيد، ترجمهٔ علي اصغر بهرامي

• اومانيسم و نقد دمکراتيک، ترجمهٔ اکبر افسري، کتاب روشن

وي مؤلف حدود بيست کتاب است، از جمله کتابهاي او مي توان از :

هدف و روش (1975)[Begnings: Intention and Method]

شرق شناسي (1978) [orientalism]

مسئله فلسطين (1979)[The Question of palestin]

پوشش خبري اسلام (1980)Covering Islam]]

جهان، متن و منتقد (1983)[The world, The Text, and the critic]

پس از عرش (1986) [After the last sky]،

پروردن موسيقيايي (1991) [Musical Elaborations]

فرهنگ و امپرياليسم (1993)[culture and imperialism]

نقش روشنفکر (1994)[ Representations of the intellectual]

صلح و ناخشنودي هاي آن، مقالاتي دربارهء فلسطين و فرآيند صلح خاورميانه (1996)[Peace and its Discontents: Essays on palestine in the Middle East Process]

و ميان جنگ و صلح (1997) [Entre cuerre et paix] نام برد. 

علاوه بر اينها، سعيد ويراستار مجموعه داستان هاي هنري جيمز 1884-1891 نيز بود و مقالات بسياري در روزنامه ها و مجلات کشورهاي گوناگون به چاپ رساند. وي ويراستار مجموعه کتابهايي تحت عنوان هم گرايي (Convergences) در انتشارات دانشگاه هاروارد بود. در بسياري از دانشگاهها همچون ييل، هاروارد و ... استاد مدعو بوده و در بسياري از دانشگاهها در سراسر دنيا سخنراني کرده است. بخشي از شخصيت او که هرگز جنبه اي بين المللي به خود نگرفت، پيانيست بودنش بود. از منتقدان موسيقي مجله ملت (Nation) نيوز بود و سعي داشت در جهت فعاليتهاي صلح طلبانه اش ارکستري متشکل از مسلمانان و يهوديان تشکيل دهد که اين کار ناتمام ماند.

در بين سالهاي 1977 تا 1991 عضو شوراي ملي فلسطين بود و يکي از رهبران فکري فلسطين به شمار مي رفت. وي عضو افتخاري فرهنگستان هنرها و علوم آمريکا و نيز عضو شوراي روابط خارجي آنجا، عضو انجمن سلطنتي ادبيات و عضو افتخاري کينگز کالج و کمبريج نيز بود. او دريافت کننده جوايز ادبي، سياسي و فرهنگي متعدد بود و در سال 1999 اولين جايزهء اسپينوزا را در هلند دريافت کرد.

به دنبال اطلاعش از بيماري صعب العلاجش در 1991 شرح حال زندگيش را بصورت کتابي با نام «بي جايي» (out of place) در آورد. دليل اين نام عجيب را مي توان در هويت هاي چندگانه سعيد (فلسطيني بودن، آمريکايي بودن، مسيحي بودن و ...) جستجو کرد. هرچند که اين ترکيب هويتي به وي و انديشه هايش غنا بخشيد ولي بصورت دردي در وجود سعيد نهفته بود.

سعيد در کتاب نقش روشنفکر مي گويد: «روشنفکر با داشتن هنر زندگي با هنجارهاي متفاوت، داستاني براي گفتن ندارد بلکه تاثير او فقط نوعي بي ثباتي است، او پديد آورنده ارتعاشاتي ناگهاني است، مردم را تکان مي دهد اما نه مي توان به کمک سوابقش او را تشريح کرد و نه از طريق دوستانش.» (سعيد، 1380؛94)

شرق‏شناسي

شرق شناسي مهمترين کتاب ادوارد سعيد است که در سال 1978 انتشار يافت و به بيش از 25 زبان ديگر دنيا ترجمه شد. اين کتاب بيش از هر کتاب انتقادي ديگر در قرن بيستم، توليد کنندهء انديشه هايي جديد در حيطهء ادبيات و فرهنگ است. آنچه شرق شناسي را از ديگر نوشته هاي منتشر شده در اين زمينه متمايز مي کند اين است که سعيد با ياري گرفتن از انديشه هاي متفکراني همچون ميشل فوکو و آنتونيو گرامشي آمريت دانش غرب نسبت به شرق و همچنين قدرتي را که غرب به شرق تحميل کرده است، به چالش مي کشد.»

سعيد در کتاب شرق شناسي خود بر ديدگاه قالبي موجود در مطالعات شرق شناسي و نيز تعريف شرق و شرقيان تأکيد مي ورزد. انسان شرقي همواره موجودي بي منطق، محروم و بطور کلي «متفاوت» بود، حال آنکه انسان اروپايي، فردي منطقي، پخته و «طبيعي و نرمال» به حساب ميآمد. همواره بر اين مطلب تأکيد مي شد که شرقي در دنياي کاملاً متفاوت، اما کاملاً سازمان يافته خاص خويش زندگي ميکند و اين غربيان هستند که به شرق هويت بخشيده اند. دانش مربوط به شرق شناسي از آن روي که از منبع قدرت الهام گرفته است، شرق و شرقي را ايجاد ميکند و دنياي او را معنا مي بخشد. در قرن 19 و 20 ميلادي شرق و همه چيز در داخل آن پست تر از غرب بود و براي تصحيح شرايط خود محتاج به آن. « اگر جوهرهء شرق را تمايز پابرجاي و قلع و قمع ناشدني بين برتري مغرب زمين و حقارت شرق تشکيل ميدهد. در آن صورت بايد خود را آماده کنيم تا ببينيم که اين شرق شناسي، در تحولات و تاريخچهء بعدي خود، اين تمايز را عميقتر و سختتر کرده است.» (سعيد، 1377؛81)

در طي قرون 19 و 20 ميلادي انديشه هاي شرق شناسانه اشکال و صور گوناگوني به خود گرفتند:

1- در اروپا حجم وسيعي از ادبيات مشرق شناسي وجود داشت که از گذشتهء اروپا به ارث رسيده بود. به قول ادگار کوئينه يک رنسانس شرق شناسي صورت گرفته است.

2- شرق شناسي به عنوان يک مجموعهء دانش در غرب، با تجربياتي نظير لشکرکشي ناپلئون به مصر، صورت نو و جديدي به خود گرفت.

3- محدوديتهايي بر تفکر شرق تحميل مي شد. حتي افراد خيالپردازي مانند فلوبر، نروال و اسکات نيز در نوشته هايشان راجع به شرق محدود بودند. زيرا شرق شناسي يک ديد سياسي از واقعيت بود.

«شرق شناسي از آغاز تاريخچهء نوين خود تا حال حاضر، به عنوان شکلي از تفکر براي معامله با خارجي ها به گونة نمونه اي تمايل روي هم رفته تأسف انگيزي از يک دانش بسيار قليل از «شرق» و «غرب» را نشان داده است: اينکه فکر را به سمت محفظه هايي به نام شرق يا غرب کاناليزه کند. از آنجا که اين تمايل در مرکز ارزشها، عملکردها و نظريه هاي شرق شناسي که در غرب يافت مي شوند وجود دارد، لذا اين احساس که قدرت غربي بر شرق فايق است به عنوان امري که واقعيت علمي دارد، پذيرفته شده است.»(سعيد، 1377؛88)

شرق شناسي که تبلوري از دانش غرب در مورد شرق است تبديل به نيرويي مي شود که از سه جهت فشار وارد مي کند: يکي فشار بر شرق، ديگري فشار بر شرق شناسان و آن ديگر بر مصرف کنندگان غربي مطالب شرق شناسي.

«شرق (سرزميني که در سمت مشرق قرار گرفته) براي اينکه در خارج از حدود و ثغور جامعه اروپايي دنياي «ما» ، واقع شده مورد تصحيح قرار گرفته و حتي جريمه هم شده است. بدين ترتيب شرق، شرقي مي شود. جرياني که نه تنها نشانهء آن است که شرق، همچون استاني از قلمرو شرق شناسي است، بلکه همچنين خوانندهء نا آشناي غربي را مجبور مي سازد که مدونات شرق شناسان (مثل: کتاب، الفبايي دوهوبلوت) را نيز به عنوان شرق واقعي بدون چون و چرا بپذيرد.» (سعيد، 1377؛126)

شرق شناسي به منزله جمع کنندهء مطالب شرقي و انتشار منظم آن به صورت يک دانش تخصصي به طور انتظام يافته خود را سازماندهي نمود. همانگونه که ديسراييلي مي گويد، مشرق زمين (شرق) در اواسط قرن نوزدهم، تبديل به يک مشي حرفه اي گرديده بود که در آن، فرد محقق نه تنها به بازسازي و نگهداري شرق مي پرداخت که بلکه اين امر در مورد خود وي نيز صادق بود.

«در آثار هيچ يک از نويسندگاني که دربارهء مشرق زمين مطلب نوشته اند به اندازهء آثار برتون با اين واقعيت رو به رو نيستم که بيان مطالب کلي و تعميمات همگاني دربارهء شرقيان تنها از طريق معرفتي که با زندگي عملي در شرق حاصل مي آيد مقدور است، با ديدن واقعي آنجا به صورت دسته اول رسمي بر ديدن زندگي واقعي مردم مشرق زمين از ديد کسي که در آن غوطه ور گرديده است.» (سعيد، 1377؛354)

پوشش خبري اسلام

پوشش خبري اسلام کتابي است که در آن سعي شده است. ارتباطات موجود ميان جهان اسلام، اعراب و شرق و با جهان غرب، مورد مطالعه قرار دهد. سعيد معتقد است که گروگانگيري سال 1358 در تهران، که در طي آن سفارت آمريکا توسط جمعي از دانشجويان ايراني اشغال شد و 52 تن از کارمندان اين سفارت به گروگان گرفته شدند، پيامد بسيار مهمي به دنبال داشت و آن به وجود آمدن صنعتي بود که توليدات آن اطلاعات درباره تروريسم بود.

پس از اين واقعه رسانه هاي غربي مفهوم اسلام را مترادف با مسائل غيراخلاقي، وحشي گري، بربريت و ضدغربي قرار دادند. تأکيد کتاب پوشش خبري اسلام بر معرفي اسلام در رسانه هاي غربي در زمان گروگانگيري و پس از آن است. اين کتاب را مي توان دنباله «شرق شناسي» و «مسئلهء فلسطين» دانست که به واکنشهاي مغرب زمين در برابر اسلام مي پردازد.

نقش روشنفکر

کتاب «نقش روشنفکر سعيد، ديدگاههاي وي را راجع به روشنفکر و وظايفش بيان مي کند. وي در اين کتاب از زندگي و نوشته هاي انديشمنداني همچون ژان پل سارتر، گرامشي، فوکو، آدورنو و ... مدد مي گيرد. در اين کتاب سعيد به تحليل برخي از شخصيت هاي رمان هاي مشهور اين دوران مانند «بازاروف، در کتاب پدران و پسران، «استيون ددالوس» در رمان« تصوير هنرمند در جواني»، مي پردازد و نيز اتفاقاتي در جهان سياست را که به کمک مي طلبد مانند: مبارزات فلسطينيان عليه اسرائيل، جنگ خليج فارس و ...

فرهنگ و امپرياليسم

سعيد در اين کتاب از رمان‏هاي غربي سود جسته است زيرا وي معتقد است که رمان‏هاي بزرگ در شکل دادن به ايستارها و تجربيات امپراطوري داراي اهميت بوده است. رمان "روبينسون کروزونه" "آرزوهاي بزرگ" و ... نمونه‏هايي از اين رمان‏ها هستند. از ديد او ”قدرت پرداخت داستان يا قدرت مانع شدن از اينکه داستاني شکل بگيرد، براي امپراطوري و فرهنگ امر بسيار مهمي است و يکي از راههاي اصلي ارتباط ميان اين دو مي‏باشد." (سعيد، 1382؛ 17)"

محمد جواد رمضانی

تحقيق درس نظريه هاي فرهنگي

اميل دورکيم + انديشمندان مکتب انتقادي فراساختارگرا

استاد راهنما: دکتر حسام الدين آشنا

محمد جواد رمضاني

رشته معارف اسلامي و فرهنگ و ارتباطات 82

خرداد 1387

Durkheim.blogfa.com

 مقدمه:

در درس نظريه هاي فرهنگي، با انديشمندان و نظريه پردازان حوزه فرهنگ و مکاتب مختلف آشنا شديم. در اين مقاله قصد داريم به زندگي نامه، آثار و مباحثي که پيرامون چند تن از اين افراد بپردازيم. اميل دورکيم به عنوان نماينده مکتب کلاسيک و مالکي، وست، باتلر، سعيد و بيکر از مکتب انتقادي فراساختار گرا را معرفي خواهيم کرد.

نظريه انتقادي مابعدساختارگرا ناشي از جريان پست مدرنيسم مي باشد که در واقع نقد دوران مدرنيسم در چند جنبه اساسي است. از جمله نقد مباني فرهنگ علم و مدرنيته غربي، التزام به مرکزيت متون و گفتارها در ساخت نظام اجتماعي، باور به اين که نظريه فرهنگي جزئي از عمل اخلاقي و سياسي است و تصديق چشم اندازها، صدا ها و فرهنگ هاي گروه هاي فرودست. (اسميت،1384،367) انديشمنداني را که در اين مبحث قرار است مطالعه کنيم هر يک به گونه اي به مدرنيسم و مباني آن انتقاد کرده اند و سعي در ترسيم نظام ايده هاي خود بر اساس فراساختارگرايانه داشته اند. مدرنيته به ناگزير، موسس و مشروعيت بخش سلسله مراتب سرکوب بود. هم چنين مدرنيته به آزار گروه هاي ناهمخوان منجر شد. گروه هاي اجتماعي اي که نمي شد آنان را صرفاً در يک مقوله واحد جاي داد، يا از ترَک هاي اصول نظام دهنده مدرنيته بيرون مي افتادند، به سياست هاي طرفدار همگوني مقيمي شدند يا آماج آزار و نابودي قرار مي گرفتند. (اسميت، 1384،369)

اميل دورکيم:

اميل دوركيم (1858-1917م) از بنيانگذاران جامعه‌شناسي و يكي از تأثيرگذارترين شخصيت‌هاي اين عرصه است.

زندگي نامه:

"تولد اميل دورکيم در 1858. 15 آوريل در اپي نال در خانواده اي رباني يهودي. پدرش در کودکي او مي ميرد. تحصيل در کالج اپي نال .دورکيم در پايان تحصيلات متوسطه جايزه‌ي مسابقات عمومي را مي گيرد . دورکيم به پاريس مي آيد و در مدرسه‌ي لوئي لوگراند خودش را براي مسابقه ورودي دانشسراي عالي آماده مي کند .

1879. دورکيم به دانشسرا وارد مي شود و در آن جا در سهاي فوستل دو کالانژ و بوترو را دنبال مي کند. سال 1882 دورکيم «آگره گاسيون» فلسفه را مي گذراند و در سانس و سن کانتن دبير مي شود. در سال 1887 – 1886 در مجله‌ي فلسفي سه مقاله منتشر مي کند: مطالعات اخير علوم اجتماعي، علم اثباتي اخلاق در آلمان، فلسفه در دانشگاههاي آلمان. در سال 1887 دورکيم با حکم وزارتي اشيپولر به سمت استاد علم تعليم و تربيت و علم اجتماعي در دانشکده ادبيات بوردو منصوب مي شود. اين درس نخستين درس جامعه شناسي در دانشگاههاي فرانسوي است. از همکاري دورکيم در بوردو، مي توان هامان و رودير و از شاگردان او، شارل لالو و لئون دوگي را نام برد.

1888 انتشار مقاله اي در مجله ي فلسفي در باره ي خودکشي و باروري. 1893، يادداشت در باره ي تعريف سوسياليسم. مقاله اي در مجله ي فلسفي دورکيم رساله ي دکترا يش: در باره‌ي تقسيم کار اجتماعي را همراه با رساله لاتين در باره ي سهم مونتسکيو در تشکيل علم اجتماعي مي گذراند.

1895- قواعد روش جامعه شناس. 1896، درس جامعه شناسي اش به کرسي استادي تبديل مي شود. تأسيس سالنامه ي جامعه شناسي، اولين مطالعات دورکيم که در اين سالنامه منتشر شده اند عبارتند از: تحريم همبستري با محارم و خاستگاههاي آن، تعريف نمودهاي ديني. 

1897- خودکشي. 1900- مقاله « توتم پرستي » در سالنامه‌ي جامعه شناسي. دورکيم که از مبارزان راه غير مذهبي است و به شدت تحت تأثير قضيه دريفوس قرار گرفته بيش از پيش به مشکل مذهب توجه مي کند. 1902- دورکيم تصدي کرسي علم تعليم و تربيت سوربن را هم به عهده مي گيرد. 1906- رسماً به سمت استادي کرسي علم تعليم و تربيت دانشکده ي ادبيات پاريس انتخاب مي شود؛ در آن جا جامعه شناسي و علم تعليم و تربيت را به موازات هم تدريس مي کند.

1909- تدريس در کلژدوفرانس درباره ي «آيينهاي تعليم و تربيتي بزرگ فرانسه از قرن هجدهم به بعد». 1911- گزارش به کنگره‌ي فلسفي بولوني درباره‌ي «احکام واقع نگر و احکام ارزشي». 1912- صوربنايي حيات ديني. 1913- کرسي دورکيم عنوان « کرسي جامعه شناسي سوربن» را پيدا مي کند. گزارش به انجمن فرانسوي درباره‌ي: «مشکل دين و دوگانگي طبيعت انساني». 1915 – تنها پسر دورکيم در جبهه‌ي سالونيک کشته مي شود وي دو کتاب با الهام از اين حادثه منتشر مي کند. آلمان برتر از همه و روحيه‌ي آلماني و جنگ، چه کسي جنگ را خواسته است؟، منشاء جنگ براساس اسناد ديپلماتيک.

1917- 15 نوامبر . مرگ دورکيم در پاريس."

آثار:

ق‍واع‍د روش‌ ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اس‍ي، ت‍اري‍خ‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و ت‍ربي‍ت‌ در اروپ‍ا، تربيت‌ و ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اس‍ي‌، خ‍ودک‍ش‍ي، صور ابتدايي حيات مذهبي، درب‍اره‌ ت‍ق‍س‍ي‍م‌ ک‍ار اج‍ت‍م‍اع‍ي، ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ و ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اس‍ي، رابطه اخلاق و کارهاي اجتماعي، احساس مذهبي در عصر حاضر.

ترجمه هاي موجود از آثار دورکيم:

کتابهاي او

دورکيم، اميل، ق‍واع‍د روش‌ ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اس‍ي،‌ت‍رج‍م‍ه‌ ع‍ل‍ي محمد ک‍اردان، ت‍ه‍ران‌، ‏ ز، ص‌ ۱۷۴

اين کتاب در مقاله ملاحظاتي در باب‌ ترجمه‌ کتاب‌ قو‌ا‌عد روش‌ جامعه‌شناسي به قلم غلامعلي خشرو، منتشره در کيهان‌ فر‌هنگي، سال چهارم‌، شماره ۵ ، مرد‌اد ۱۳۶۶ ، صفحه‌: ۲۰-۲۱ مورد نقر قرار گرفته است. منتقد انتقاداتي را به ترجمه فارسي اين کتاب وارد مي نمايد. نيز اين کتاب توسط جواد ق‍ائ‍دم‍ح‍م‍دي‌ در مقاله اي با نام ‏دورک‍ي‍م‌ و ق‍واع‍د روش‌ ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اسي‌، ‏منتشره در ه‍م‍ش‍ه‍ري‌ ، (۱۰ م‍ه‍ر ۱۳۷۸): ص‌ ۶ مورد بررسي قرار گرفته است.

دورکي‍م‌، اميي‍ل‌، ت‍اري‍خ‌ ف‍ره‍ن‍گ‌ و تربيت‌ در اروپ‍ا، م‍ت‍رج‍م‌ م‍ح‍م‍د م‍ش‍اي‍خي‌،‏ ت‍ه‍ران‌: ان‍ت‍ش‍ار، ۱۳۸۱.‏ ص‌ ۴۸۸ . مترجم کتاب مقاله اي درب‍اره‌ س‍ي‍ر ف‍ره‍ن‍گ‌ و تربيت‌ در اي‍ران‌ نگاشته و به اين کتاب ضميمه نموده است. اين کتاب در مقاله ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اسي‌ تربيت‍ي‌ منتشره در ‏اي‍ران‌، (۹ اس‍ف‍ن‍د ۱۳۸۱) ص‌ ۱۰ مورد بررسي قرار گرفته است.

دورک‍ي‍م‌، امي‍ل‌ ،تربيت‌ و ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اسي‌، ت‍رج‍م‍ه‌ ع‍ل‍يم‍حم‍د ک‍اردان‌، م‍وس‍س‍ه‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ و چ‍اپ ‌دان‍ش‍گ‍اه‌ ت‍ه‍ران‌ ، ۱۳۷۶، ص‌ ۱۲۲، واژه‌ن‍ام‍ه.

دورک‍ي‍م‌، امي‍ل‌ ، خ‍ودک‍شي، ت‍رج‍م‍ه‌ ن‍ادر س‍الارزاده‌ امي‍ري‌؛ وي‍راس‍ت‍ار غ‍لام‍ع‍ب‍اس‌ ت‍وس‍لي‌، ‏ت‍ه‍ران: دان‍ش‍گ‍اه‌ ع‍لام‍ه‌ طب‍اطب‍ايي‌، ۱۳۷۸، ب‍ي‍س‍ت‌ و ه‍ش‍ت‌، [۴۸۹] ص‌.ن‍ق‍ش‍ه‌، ج‍دول در مقاله ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اسي‌ ج‍ه‍ان‌ م‍درن‌ نوشته مارتين اب‍راي‍ن‌، ترجمه: ع‍لي‌اص‍غ‍ر س‍عي‍دي‌، ‏اطلاع‍ات‌، (۲۵ م‍رداد ۱۳۸۴): ص‌ ۶ ، (۳۰ م‍رداد ۱۳۸۴)

دورکم، داويد اميل ،صور ابتدايي حيات مذهبي، تهران : دانشگاه علامه طباطبايي ,1382، نه + 618 ص. اين کتاب در سال 1383 با نام صور بنياني حيات ديني با ترجمه باقر پرهام توسط نشر مرکز در تهران در 622 صفحه به چاپ رسيده است.

دورکيم، اميل، درب‍اره‌ ت‍ق‍سي‍م‌ کار اج‍ت‍م‍اعي، ت‍رج‍مه‌ باقر پ‍ره‍ام‌، ‏ب‍اب‍ل‌: ک‍ت‍اب‍س‍راي‌ ب‍اب‍ل‌، ۱۳۶۹، ‏ص‌ ۴۸۰ اي‍ن‌ ک‍ت‍اب‌ ت‍ح‍ت‌ ع‍ن‍وان‌ "ت‍ق‍سي‍م‌ ک‍ار اج‍ت‍م‍اعي‌" ب‍ا ت‍رج‍م‍ه‌ ح‍س‍ن‌ ح‍بي‍بي‌ ب‍وسي‍ل‍ه‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ ق‍ل‍م‌ در س‍ال‌ ۱۳۵۹ در 488 صفحه ني‍ز م‍ن‍ت‍ش‍ر گ‍ردي‍ده‌ اس‍ت.

دورک‍ي‍م‌، اميل، ص‍ور ب‍ني‍اني‌ حي‍ات‌ دي‍ني، ت‍رج‍م‍ه‌ ب‍اق‍ر پ‍ره‍ام، ت‍ه‍ران‌: ن‍ش‍ر م‍رک‍ز، ۱۳۸۳، ‏ش‍ش‌، ص‌ ۶۲2.

دورکيم، اميل، قواعد روش‌ ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اسي‌، ت‍رج‍م‍ه‌ ع‍لي م‍ح‍م‍د کاردان، ‏ت‍ه‍ران‌: دان‍ش‍گ‍اه‌ ت‍ه‍ران‌، م‍وس‍س‍ه‌ ان‍ت‍ش‍ارات‌ و چ‍اپ‌، ۱۳۸۳، ص‌ ۱۵۵ . اين کتاب با نام قوانين و روشهاي جامعه شناسي توسط عنايت الله شکيباپور، در تهران توسط انتشارات نيما در 312 ص به چاپ رسيده است. در مقاله ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اسي‌ ج‍ه‍ان‌ م‍درن‌ نوشته مارتين ابراين ترجمه: ع‍لي‌اص‍غ‍ر س‍عي‍دي‌، ‏اطلاع‍ات‌، (۲۵ مرداد ۱۳۸۴؛ص‌ ۶) (۳۰ م‍رداد ۱۳۸۴؛ص۶). اين کتاب مورد بررسي قرار گرفته است.

‏دورک‍ي‍م‌، ام‍ي‍ل‌ ، ف‍ل‍س‍ف‍ه‌ و ج‍ام‍ع‍ه‌ش‍ن‍اسي، ت‍رج‍م‍ه‌ فرحناز خ‍م‍س‍ه‌اي‌ ، ‏ت‍ه‍ران‌، ‏ده‌، ص‌ ۱۳۷

نقد نظريه دوركيم 

نظريه دوركيم در چهار مرحله قابل بررسي و ارزيابي است:

الف. پيش فرض هاي دوركيم;

ب. شواهد دوركيم براي نظريه اش;

ج. تحويل گرايي دوركيم;

د. مشكلات نظريه دوركيم.

الف) پيش فرض هاي دوركيم:

بسياري از نظرياتي كه درباره منشأ و تبيين دين مطرح شده است، بر پيش فرض هايي مبتني است كه اگر به دقت بررسي شوند، نفاط ضعف آنها نمايان مي شود. تعريفي كه دوركيم درباره دين دارد يكي از اين پيش فرض هااست. به نظر دوركيم، دين در اين تمايز اساسي ريشه دارد كه هر جامعه ميان امرمقدس و غيرمقدس فرق مي گذارد. آيين ها و مناسك ديني به امر مقدس مربوط مي شوند. علاوه بر اين، امر مقدس با امور اجتماعي كلان گره خورده است; در صورتيكه قلمرو امور غيرمقدس، امور شخصي و فردي است. اين طرز تلقي درباره دين، اساس نظريه دوركيم را تشكيل مي دهد. به عبارت ديگر، دوركيم از همان ابتدا امرمقدس را امري اجتماعي، و غيرمقدس را امري شخصي تلقي مي كند. از اين جهت نتيجه اي كه دوركيم به آن مي رسد، مبني بر اين كه دين چيزي جز تجلّي نيازهاياجتماعي نيست، امري غريب نيست. در حقيقت با در نظر گرفتن اين پيش فرض، نظريه دوركيم در دام دوري خفي مي افتد; يعني همان پيش فرضي را كه قبول كرده بود، درنهايت به عنوان نتيجه مي پذيرد.

دوركيم وقتي اين تعريف را از دين مطرح مي كند، در دفاع از آن پيش فرض ديگري هم دارد. او مي گويد كه دين اعتقاد به جهان فوق طبيعي نيست; زيرا مردم ابتدايي كه دين دارند، چنين مفهومي (جهان فوق طبيعي) ندارند. براي مردم ابتدايي تمام حوادث يكسان است، و در نظر آنها قلمرو فوق طبيعي از حوزه طبيعيجدا نيست. آنها تنها امور اجتماعي (امور مقدس) را از امور شخصي و غيرمقدس تفكيك مي كنند. اين پيش فرض دوم دوركيم نيز باطل است و بسياري از دين پژوهان در زمان خود دوركيم به بطلان آن تصريح كرده شواهدي بر خلاف آن ارائه دادهاند. مردم ابتدايي گرچه دقيقاً همان مفاهيم ما را درباره جهان فوق طبيعي ندارند، امّا مفاهيم غيرعادي و غيرطبيعي دارند كه كاملا مشابه مفاهيم مادرباره جهان فوق طبيعي است. علاوه بر اين آنها آن چنان كه دوركيم فرض مي كرد قلمرو امر مقدس را از غيرمقدس تفكيك نمي كردند، بلكه همه جا را عرصه امر مقدس مي دانستند. با بررسي اين دو پيش فرض، معلوم مي شود كه نظريه دوركيم بر تعريف او مبتني است.

ب) شواهد دوركيم:

شواهدي كه دوركيم ارائه مي دهد، از توتميسم قبايل استراليايي است و به گزارش هاي قومي شناسي اسپنسر و ژيلن (gillen) در اين باره اعتماد دارد و در نظريه اش به شواهدي استنادمي ورزد كه آنها نقل كرده اند. يكي از همكاران دوركيم به نام ريچارد ژاستون به بررسي دقيق گزارش هاي نقل شده از قبايل استراليايي، پرداخت وخلاف نظريه او را ثابت كرد. ژاستون نشان داد كه نظريه دوركيم قبل از بررسي دقيق قبايل استراليايي، تدوين شده است. در ده سال گذشته تفسير دوركيم ازتوتميسم به طور كلي ردّ شده است.

ج) تحويل گرايي دوركيم:

گفتيم كه دوركيم تبيين كاركردي از دين ارائه مي دهد; يعني به كاركرد اجتماعي دين توجه دارد. در كاركرد اجتماعي دين شكي نيست، ولي سؤال اصلي اين است كه رابطه دين و جامعه چگونه است؟ دوركيم مي گويد: جامعه علت است و دين معلول; يعني اصالت با جامعه است. جامعه به دين تعيّن مي دهد و مناسك و آداب ديني هم از جامعه پيدا مي شوند. جامعه واقعيت، و دين ظاهرآن است. چرا چنين است؟ آيا به بهانه اين كه دين صرفاً امري اجتماعي است، ميتوان نتيجه گرفت كه اصالت با جامعه است و دين تجلّي نيازهاي اجتماعي است؟ چرا جامعه اصل است؟ دوركيم در پاسخ به اين سؤال صرفاً وارد نظريه پردازي محض شدهاست و هيچ دليلي ندارد.

پديدارشناسان دين، مانند ميرچاالياده اين جا تحليل بسيار خوبي دارند. آنهامي گويند: در اين نوع تفكر، تحويل گرايي وجود دارد. تحويل يعني ارجاع دادن يك امر به امر ديگر. دوركيم دين را به كاركرد اجتماعي آن برمي گرداند. البته تحويل گرايي صرفاً برگرداندن يك امر به امري ديگر نيست، بلكه وجه سلبي هم دارد و به اين معنا است كه امري به امري ديگر برگردانده مي شود و تمام چيزهاي ديگر سلب مي شود. تحويل گرايي در دين يعني برگرداندن دين به يك بُعد آن. وخلاصه كردن دين در اين بعد و سلب ديگر ابعاد از دين است. دوركيم دين را دركاركرد اجتماعي آن خلاصه مي كند. تبيين كاركردي ـ يعني تبيين دين براساس كاركرد آن ـ مشكل آفرين نيست، ولي وقتي تبيين كاركردي با تحويل گرايي همراه مي شود، گمراه كننده است. تحويل گرايي از درك مقولات اساسي ديني مانند ايمان، امر مقدس و غيره عاجز است و دين را به گونه اي نشان مي دهد كه در حقيقت آنچنان نيست.

د) مشكلات نظريه دوركيم:

مشكلات اساسي ديگر هم دامن گير نظريه دوركيم هست كه به برخي از آنها اشاره مي كنيم.

يك. يكي از مشكلات نظريه دوركيم اين است كه با رابطه اخلاقي ميان تمام انسان ها، كه در اديان مختلف بر آن تأكيد مي شود، جور درنمي آيد. در تعاليم تمام پيامبران بزرگ و عالمان دين بر اين نكته تأكيد شده است كه خدا تمام انسان ها را دوست دارد و تمام انسان ها را دعوت مي كند كه با يكديگر مانندبرادر و خواهر زندگي كنند. اين اصل، اصل اخلاقي جهان شمول است; يعني تمام اديان الهي، انسان هاي مختلف با نژادهاي گوناگون را در حكم اعضاي جامعه واحدي مي داند. بنابر تحليل دوركيم، خدا و ساير مفاهيم ديني بازتاب نيازهاي جامعه هستند. اگر اين گونه مفاهيم بازتاب جامعه هاي خاص هستند، چگونه اين اديان به كل جهان انسانيت ناظرند؟ به عبارت ديگر، بنا به نظر دوركيم دين نداي گروه است كه در جهت حفظ امتيازات خاص گروهي است. بنابراين دين و احكام آن ممكن نيست به كل بشريت ناظر باشد. نداي خدا، نداي گروه مي شود و از طرف ديگر، در اديان نداي خدا ناظر به گروه ها نيست، بلكه به تمام انسان ها متوجه است.

دو. اشكال دوم اين است كه پيامبران و رهبران ديني هميشه خلاف جوّ حاكم اجتماعي حركت كرده اند. علاوه بر اين، چنين كساني هميشه احساس كرده اند كه از تأييدات الهي برخوردارند و بيش از هر زمان ديگري به او نزديك هستند; حتي مخالفت خود را با جريان حاكم اجتماعي نتيجه هدايت خداوند مي دانند. اگرخدا صرفاً جامعه در لباس مبدّل باشد، در اين صورت پيامبر نمي تواند از تأييدالهي برخوردار باشد و يا احساس تقرّب بيشتري كند.

سه. نظريه دوركيم درباره خلاقيت اخلاقي پيامبران هم توضيح قانع كننده اي ندارد. پيامبران نسبت به روح عمومي جامعه خود جلوتر بودند و هماره قواعد واصول اخلاقي را پيش مي كشيدند. اگر منشأ تكاليف اخلاقي، خود گروه و جامعه است، چگونه ممكن است كه دو نوع اخلاق در جامعه وجود داشته باشد؟ اخلاقي كه برروح عمومي مردم حاكم است و اخلاقي پيشتاز كه پيامبران الهي ما را به آن ترغيب كرده اند؟ به عبارت ديگر، نظريه جامعه شناختي دوركيم با جامعه بسته و ثابت متناسب است، نه با جامعه پويا و متحرك. اخلاق عمومي به جامعه ثابت مربوط مي شود و اخلاقي كه پيامبران، مردم را به سوي آن مي خواندند، با جامعه پويا ومتحرك تناسب دارد.

چهار. بنابر نظريه دوركيم، مفهوم خدا نماد جامعه است. پس اگر اعضاي جامعه به حقيقت نداشتن مفهوم خدا و مابازاي عيني نداشتن آن پي ببرند، اين مفهوم ديگر نيرويي با خود نخواهد داشت. پس در صورت آگاهي يافتن انسان ها از اين نكته، جامعه ديگر نخواهد توانست كه از اين مفهوم به نفع خود بهره برداري كند. امّا واقعيت بر خلاف اين بوده است. دينداران اعتبار مفهوم خدا را با جامعه مربوط نمي دانند و علي رغم اين گونه تحليل ها باز با اعتقاد به چنين موجودي، افعال اخلاقي خود را انجام مي دهند.

پنج. نظريه دوركيم، نوعي غيب گويي است كه با روش علمي او نيز تناسب ندارد. توضيح دوركيم درباره فرافكني مفهوم خدا كافي نيست. چرا جامعه براي كنترل اعمالِ اعضاي خود، مفهوم خدا را براي آنها مي سازد؟ جامعه كه در اين كنترل نيازي به مفهوم خدا ندارد. تنها چيزي كه دوركيم به آن پي برده، اين است كه جامعه و خدا در بعضي از اوصاف مشتركند. جامعه نيرويي بر افراد اعمال مي كند; خدا هم نيرويي بر دينداران اعمال مي كند. هر دو اطاعت را مي طلبند; يعني همخدا از انسان ها خواسته است كه به اطاعت او درآيند و هم جامعه مي خواهد كه افراد نسبت به قوانين اجتماعي گردن بگذارند. امّا از صرف اشتراك در پاره اياز وجوه نمي توان نتيجه گرفت كه خدا همان جامعه است و يا خدا سمبل و نمادجامعه است. بنابراين روش دوركيم از اين جهت دچار اشكال است; چون بر اين پيش فرض مبتني است كه اگر دو چيز در پاره اي از وجوه اشتراك داشتند، حتماً يك چيزند و يا يكي نماد ديگري است!

محمد جواد رمضانی

معرفي كتاب:

1- ريترز ، جورج .(1372).نظريه هاي جامعه شناسي.تهران: موسسه انتشارات جهاد دانشگاهي

        جورج ريترز نويسنده كتاب از صابنظران بنام نظريه پردازان شناخته شده جامعه شناسي آمريكايي به شمار مي ايد. حقيقتا بايد اعتراف كرد در حيطه نظريه ها كتاب او يكي از جامعترين و كاملترين  و بي نقص ترين  آثار دو دهه اخير محسوب ميشود چرا كه از يك سو، زندگي و افكار و اثار جامعه شناسان كلاسيك را مورد بررسي و توصيف وشرح و بسط قرار داده ، و از سويي ديگر آخرين گرايشها  و نظرياتي را كه در جامعه شناسي آمريكا ودر سطح بين المللي خاصه در قالب انجمن بين المللي جامعه شناسي شكل مي گيرد هر چند به اختصار در كتاب مطرح شده است.

غلامعباس توسلي محقق جامعه شنا س ايراني اين كتاب را براي دانشجويان بسيار مفيد معرفي مي كند اواينچنين مي گويد:مراجعه به اين كتاب دانشجويان را با جنبه هاي مختلف نظريه پردازي در جامعه شناسي  اشنا مي سازد .

اين كتاب براي اولين بار در سال 1983 به چاپ رسيده . بعدها با تجديد نظر كامل در سال 1988 براي دومين بار ودر سال 1992 براي سومين بار تجديد نظر شده است اين كتاب از شانزده فصل و يك بخش به عنوان ضميمه تشكيل شده در پايا ن هر فصل نويسنده خاصه و چكيده مطالب مطروحه در فصلها را آورده وبه جمع بندي ان پرداخته است  اين كتاب در دوره هاي امتحان ورودي دكتري به عنوان منابع امتحاني معرفي مي شود دانش پژوهان عزيزي كه در صدد يافتن معلومات تفريبا عميق و پاسخگو در زمينه نظريات جامعه شناسي ميباشند مي تونند به اين كتاب ارزشمند مراجعه نمايند. فصل اين كتاب عبارتند از نظريه هاي كلاسيك و روند تحولي انها ، مكاتب معاصر جامعه شناسي و بالاخره بخش سوم آخرين تحولات در نظريا ت جامعه شناسي . كتاب ريترز توسط احمد رضا غروي راد  ترجمه گرديده است . نيز اين كتاب در سال 1373 با ترجمه آقاي مهدوي بوسيله انتشارات دانشگاه شهيد بهشتي به چاپ رسيده است

مقالات لاتين

1-Wittrock,B.(2003,Agu). Sociology and the critical reflexivity of modernity; scholarly practices in historical and comporative context.comporative sociology,3.Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database

2-Bradbeer, john & Healay, mick. (2004,mar).undergraduate geraphers under standing of geography learning and teaching ; a phenomenologic study.journal of geography in higer education,1, 18-17. Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database

3-Crossley, N.(2004,Apr).phenomenology , structuralism and history. Theoria; ajournal of social and political  theory,103,34-88. Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database

4-Gert,A.(2004,Mar). patetos sociological positivism.journal of classical sociology , 4,59-28. Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database.

5-Delaney,tim.(2003,Fal).August comt .free inquiry,4,2-44. Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database.

6-GartVell,j.(2002,Dec).positivism in sociological research ; USA and UK(1996-1990).brittish journal of sociology ,4,19-639-7charts. Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database

7-Kember, S.(2004,Dec).resisting the new evolutionism.women ,spring,1,1-8. Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database.

8-Ley,D.(2003,Oct).forgetting postmodernism? Recuperating a social history of local knowledge.progress in human geography,5,24-537. Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database

9-Arnason, J.(2003,Aug).sociology,critique and modernity: views across the European divide.comparativ sociology,3,21-441. Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database.

10-Rojec,C.(2004,Nov).the consumerist syndrome in contemporary society.journal of consumer culture,3,22-291 .Retrieved feb 12, 2005,from university of imam sadeq D EBSCO database.

مقالات فارسي

1-    استوارت كراف ، تري تريف .(تابستان 1381).چرخش به سوي پست پوزيتيويزم. فصلنامه مطالعات راهبردي ،

16، 382-359

2- افتخاري ، اصغر. (بهار1382). روش شناسي اثباتي در مطالعات امنيتي. فصلنامه مطالعات راهبردي ، 19، 13-11

3-افتخاري ، اصغر .(تابستان1382). اثبات گرايي پيچيده: روايت نوين آمريكايي از اثبات گرايي سنتي . فصلنامه مطالعات راهبردي ، 20 ، 381-363

4-پورياني ، محمد حسين. انديشه اجتماعي ابن خلدون . بصيرت ، 17 و 18 ، 79-64

5-رباني گلپايگاني ، علي . پديدارشناسي ادموند هوسرل و هرمنوتيك . كلام اسلامي ، 42 ، 41-22

6-عالمي ، محمد حسين . ارزيابي نظريه ساخت گرايي . رشد تكنولوزي آموزشي ،15، 204-21

7-حاجي حيدري ، حامد . جمع بندي سه گانه پيشا مدرن ، مدرن ، پسامدرن ، در راه دستيابي به يك فراديد در تفكر اجتماعي . راهبرد ،23 ، 210-189

8-رباني گلپايگاني، علي .در آمدي بر پديدار شناسي هوسرل . نامه مفيد ،19، 88-59

9-حسيني شاهرودي ، مرتضي. معرفي و نقد پوزيتيويزم منطقي. مجله دانشگاه علوم اسلامي رضوي،7و8 ،174-127

10-منوچهري ،عباس . ابن خلدون : جامعه شناسي تاريخ معاصر. نامه پژوهش ،4 ، 358-341

این مطلب را فعلا جهت مطالعه آورده ام و اینکه یه وقت از دستم در نره. اما توضیحات بیشتر و آدرس و اینها را مفصلا خواهم آورد.

تحليل و بررسى نظريه يونگ

1. نظريه يونگ، نظريه اى روان شناختى ـ عاطفى است. به عبارت ديگر، منشأدينرا در جنبه عقلانى و قوه شناخت بشر جستجو نمى كند، بلكه آن را در جنبه عاطفىماهيت بشرى و قواى مربوط به ناخودآگاه مى جويد. از اين جهت، با نظريه فرويداشتراك دارد، ولى چنان كه پيش تر گفتيم، به رغم فرويد، براى دين كاركردى مثبتو خصلتى روان درمانى قائل است.

2. گرچه خداى يونگ، خداى برين نيست و تنها به صورت يك كهن الگو در آمدهاست، و بر اين اساس او ادّعا مى كند كه نظريه اى متافيزيكى در باب وجود خداارائه نداده است، ولى يونگ خدا را انباشته از صفاتى مانند ازليت و قدرت وغيره مى كند كه تنها به خدايى برين تعلق دارد. از اين جهت نظريه يونگ، نظريهاى خداگرايانه است.(157)

نقد نظريه يونگ

اين نظر يونگ كه روح بشر ماهيتى دينى دارد، پذيرفتنى است و رمز بقاى دينرا هم در همين باره بايد جست; ولى بايد چند نكته ديگر را نيز در كانون توجهداشت:

1. كاركرد دينى روح بدون وجود خدا معنا ندارد. چگونه بدون وجود خدا، مىتوان كاركرد دينى براى روح پذيرفت؟ يونگ براى كاركرد دينى روح يا بايد عاملىماوراى طبيعى در نظر بگيرد و يا تبيين ديگرى داشته باشد. از اين رو نظر يونگبدون وجود عاملى ماوراى طبيعى و يا تبيينى ديگر ناتمام است.

2. مشكل اصلى نظريه يونگ به ديدگاه پلوراليستى و جوانب مختلف آن مربوط مىشود. او باورهاى دينى را صادق نمى داند و ميان دين و عقايد از يك طرف، واديان و دين از طرف ديگر، فرق مى گذارد; امّا هيچ دليلى براى ادّعاى خودارائه نمى دهد. به چه دليلى باورهاى اديان راست نمى توانند باشند؟ و چرا برخىاز اديان بر حق نيستند؟ يونگ در اين قسمت براى ادّعاى خود دليلى نمىآورد.

3. در درون نظريه يونگ انسجام نيز وجود ندارد. او از سويى مى گويد: ايناديان و عقايد دينى بهره اى از حقانيت و صدق ندارند، ولى از سوى ديگر كاركردمثبتى براى دين قائل است و آن را موجب وحدت شخصيت در انسان مى داند. چگونه مىتوان ميان اين دو امر به سازگارى قائل شد؟ اديان براى اين كه كاركرد مثبتىداشته باشند، بايد بهره اى از واقعيت نيز داشته باشند.

4. نظريه يونگ در حقيقت نظريه اى فلسفى و متافيزيكى است. على رغم ادّعاىيونگ كه نظريه اش تجربى و روان شناختى است، نكات فلسفى بسيارى در نگرش يونگنسبت به دين وجود دارد. يونگ مى گويد كه ما اصلا كارى به خداى مطلق نداريم،بلكه خدايى روان شناختى را كه واقعى است مى نگريم. ولى يونگ بدون توسل بهانديشه هاى فلسفى، نمى تواند نظريه منسجمى درباره دين ارائهدهد.(158)

نقد نظريه دوركيم

نظريه دوركيم در چهار مرحله قابل بررسى و ارزيابى است:

الف. پيش فرض هاى دوركيم;

ب. شواهد دوركيم براى نظريه اش;

ج. تحويل گرايى دوركيم;

د. مشكلات نظريه دوركيم.

در سايت تبيان، مسيري که در عنوان اين پست ذکر شده است را دنبال کنيد تا به اين موضوع برسيد. هر چند اين سايت سرعت بسيار کمي دارد. ولی ارزش نگاه انداختن دارد. در لینک باکس سمت چپ می توانید مطالب جالب دیگری نیز پیدا کنید:

http://library.tebyan.net/books/5724/43.htm

نظر فراموش نشود.